Od wielu lat trwają próby zmodyfikowania i ulepszenia związków naturalnie występujących w świecie roślinnym. W ich wyniku powstały różne pochodne półsyntetyczne albo typowe syntetyki. Do dzisiaj jednak leczenie kaszlu i bólu gardła opiera się głównie na wykorzystaniu surowców roślinnych. Środki „powlekające” warto polecać w przypadkach długotrwałego, męczącego i suchego kaszlu, zwanego też nieproduktywnym. Kaszel ten towarzyszy m.in. schorzeniom infekcyjnym dróg oddechowych. „Osłanianie” czy „powlekanie” jest tylko funkcją umowną. W rzeczywistości środki te wpływają na właściwości fizyczne wydzieliny oskrzelowej, zwiększając jej funkcję ochronną. Przyczyną tego działania są polisacharydy – wielkocząsteczkowe związki z grupy śluzów zawarte w różnych częściach roślin. Uwalniające się z nich w trakcie trawienia kwasy uronowe wraz z solami mineralnymi, przechodzą do śluzu oskrzelowego, zmieniając jego właściwości, a tym samym łagodząc przykre objawy. Wśród roślin będących źródłem substancji śluzowych można wymienić: porost islandzki, prawoślaz lekarski, ślaz dziki, podbiał oraz babkę lancetowatą.

Preparaty wykrztuśne są szczególnie pożyteczne w godzinach porannych oraz w ciągu dnia, gdy w drogach oddechowych zalega gęsty, trudny do odkrztuszenia śluz (jest to spowodowane zmniejszoną pobudliwością ośrodka kaszlu w godzinach nocnych). Przy stosowaniu środków wykrztuśnych konieczne jest przyjmowanie zwiększonej ilości płynów modyfikujących uwodnienie śluzu oraz zmniejszających jego lepkość, a przez to wzmaganie ich działania wykrztuśnego. Działanie wykrztuśne nie jest zjawiskiem jednolitym. Opiera się na co najmniej kilku mechanizmach działania. Skuteczność surowców roślinnych o działaniu wykrztuśnym polega na ułatwieniu wydalenia wydzieliny śluzowej zalegającej w drogach oddechowych.

Odbywa się to poprzez:

-pobudzanie ośrodka kaszlu w pniu mózgu na drodze odruchowej,

-upłynnianiu śluzu oskrzelowego,

-zwiększaniu czynności wydzielniczej gruczołów śluzowych dróg oddechowych (aktywność sekretolityczna),

-pobudzaniu aktywności ruchowej rzęsek nabłonka wyściełającego drogi oddechowe (aktywność cilimotoryczna).

Działanie takie wykazuje wyjątkowo bogata grupa surowców roślinnych, do której należą: anyż, tymianek, fenkuł, lukrecja, pierwiosnek oraz dziewanna.
Surowce roślinne wykazujące działanie przeciwzapalne stosuje się w celu poprawy drożności i wentylacji dróg oddechowych oraz zniesienia uczucia duszności. Dzieje się tak poprzez ograniczenie obrzęku błony śluzowej dróg oddechowych, zmniejszenie wysięku do ich światła przez osłabienie procesu zapalnego, a także redukcję przepuszczalności drobnych naczyń krwionośnych. Wśród surowców o wspomnianym działaniu należy wymienić rumianek, krwawnik i eukaliptus. Środki antyseptyczne wykorzystywane są często w chorobach dróg oddechowych o podłożu infekcyjnym. Stanowią niezwykle zróżnicowaną pod względem chemicznym grupę związków o działaniu bakteriobójczym bądź bakteriostatycznym, choć nie ogranicza się ona jedynie do bakterii, ale również do grzybów i pierwotniaków. Dlatego są bardzo skuteczne w bakteryjnych powikłaniach infekcji wirusowych, grzybiczych oraz pierwotniakowych infekcjach bakteryjnych, będących podstawą przewlekłych i nawracających stanów zapalnych układu oddechowego, zwłaszcza po długotrwałej antybiotykoterapii. Zaletą tej grupy leków jest działanie także w innych kierunkach, jak chociażby aktywność sekretolityczna i cilimotoryczna, a ponadto przeciwzapalna, głównie przeciwobrzękowa, przywracająca drożność przewodów nosowych. Należą do niej olejki eteryczne: Oleum Eucalypti, Oleum Salviae, Oleum Thymi, Oleum Menthae Piperitae. Na półkach aptecznych aż roi się od syropów, kropli, tabletek, których głównymi składnikami są wyciągi z roślin leczniczych lub olejki eteryczne. Składniki naturalne są często stosowane w leczeniu bólu gardła i kaszlu. Wiele lat temu o ich skuteczności decydowała tradycja. Obecnie skład większości surowców roślinnych przestał być dla fitochemików zagadką i wiadomo już, co kryje się za skutecznością ziół w leczeniu gardła. Warto z tego korzystać.

dr n. farm. Katarzyna Żurowska Magazyn „Farmacja i ja”